X
تبلیغات
ئاوه ز

ئاوه ز
 

زوان : زوان پێسنه‌ بنه‌ڕه‌تی‌ته‌رین فاكتوو فه‌رهه‌نگ و نه‌ته‌وه‌ی ،  ئێنده‌ هه‌میه‌تدار و یاگه‌گیرا كه‌ بیه‌ی ئێنسانی به‌ بێ زوان چێوێوی غه‌ریب مرمانۆنه‌  ، به‌ جۆرێو كه‌ متاومێ ئێنسانی حه‌یوانی قسه‌كه‌ر واچمێنه‌ و جه‌ لایه‌نێوته‌ره‌وه‌ هۆرگێرته‌ی ئی زوانیه‌ ئه‌ركوو سه‌رشانو گردًَ قسه‌كه‌رێڤو ئا زوانیه‌نه‌ ؛ به‌ڵام چی به‌ینه‌نه‌ كاریگه‌ری شاعێرا و ئه‌دیبا جه‌ فره‌و كه‌سا سه‌رته‌را و ئه‌ركوو ئادَیشا چی باره‌وه‌ ئێنده‌ فره‌ن كه‌ بڕێو وه‌خت مانایی زوانی و گه‌شه‌دای پادَی به‌ ئه‌رك و كار و هه‌رمانۆ ئادَیشا لكه‌ مدریۆنه‌ ( په‌یوه‌ندیێوی وه‌راوه‌ر و دوه‌لایه‌نه‌ ) . زوانی شێعری مامۆسا مه‌وله‌وی حه‌ر چن جه‌ وه‌رچه‌موو یه‌كه‌میه‌نه‌ ئینا چێروو ده‌سه‌ڵاتوو زوانی فارسی و عه‌ره‌بی‌یه‌نه‌ به‌ڵام به‌ تۆهۆردای ، وشكنای و شی‌یه‌وه‌كه‌ردَه‌ی و ئه‌نه‌لوای دلێ تۆتۆ شێعره‌كا ؛ ئا وه‌خته‌ به‌رگنۆ كه‌ چ گه‌وهه‌رێو ئینا دلێ كانوو ئی دیوان‌یه‌نه‌ و خه‌زێنه‌و زوانیش چه‌نده‌ پارێزنان . به‌ڵام فاكتێوی هه‌میه‌تدار و یاگه‌ سه‌ره‌نج ئینه‌ كه‌ چه‌نی كه‌سێو تاوانش به‌ زوانێو كه‌ زوانی ئه‌دَایی وێش نه‌بیه‌ن پا گردَوو ڕێك و پێكی و زه‌ریفی و وه‌شڵانه‌یه‌ شێعرێ بنیۆره‌و په‌ل و پۆشا دۆ . ئا زوانه‌ كه‌ جه‌ لاو مه‌وله‌وی‌یه‌وه‌ ئامان سه‌روو قاقه‌زی حه‌ر ئا زوانه‌نه‌ كه‌ جه‌ لاو خانای قۆبادی ، بێسارانی ، چیدی هه‌ورامی ، ئه‌حمه‌دَ به‌گوو كۆماسی ، ڕه‌نجووری و ... خزمه‌تش پنه‌ كریان و زوانوو شێعر و ئه‌ده‌بوو كۆردستانی په‌ی فره‌ سه‌رده‌مانێوی بیه‌ن . ده‌وڵه‌مه‌ند كه‌ردَه‌ی زوانی هه‌ورامی به‌ تایبه‌تی و زوانی كوردی به‌گردی به‌ هه‌رمانكه‌ردَه‌ی پا گردَوو باقه‌كه‌لیما و كه‌لیمه‌ تازا كه‌ جه‌ زوانێوته‌ره‌نه‌ ئاردَێنێشه‌نه‌ دلێ زوانی وه‌رباسی و به‌ ماڕایشا ، فاڕووگۆڕشا و تێكه‌ڵ‌كه‌ردَه‌یشا چنی كه‌لیمه‌ وێمانا بوومیێش كه‌ردَێنێوه‌ و ئێنده‌ ڕێك و پێك و نه‌رم و نیان دلێ تان و پۆ شێعره‌كاشه‌نه‌ نیاینێشه‌ره‌ كه‌ ئه‌جیۆت حه‌ر ئه‌وه‌ڵه‌وه‌ هه‌ورامیێ بیێنێ . حه‌ر چن زوانی شێعری مه‌وله‌وی زوانێوی ئه‌ده‌بی و به‌ هێز و قۆره‌تا ؛ به‌ڵام ئێنده‌ ساده‌ و نه‌رم و ڕه‌وانیچا كه‌ خه‌ڵكوو دلێ كۆمه‌ڵگایچ خاس میاواشه‌نه‌ و چنه‌ش دوور مه‌گناوه‌ .

ئه‌ده‌بیات : ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌بیاتی به‌ دوێ به‌شێ ده‌مواچ ( واته‌ئی ) و نویسته‌ئی ده‌سه‌به‌ندی كه‌رمێنه‌؛ ئه‌ده‌بیاتی واته‌ئی و سه‌رزوانی به‌ بۆنه‌و چوارچۆ (ساختار ) ، تایبه‌تیه‌كێ و حه‌ر پاسنه‌ هێرشوو سه‌نعه‌ت و ته‌كنۆلۆژی جه‌ گردَو بواره‌كاشه‌نه‌ ، فره‌ته‌ر ئینا وه‌رده‌مو هۆروشموو جه‌ به‌ینلوایه‌نه‌ . به‌ڵام حه‌ر پاسنه‌ كه‌ دیارا ئه‌ده‌بیاتی نویسته‌ئی ماندگاریش به‌ بۆنه‌و به‌ڵگه‌ و قه‌باڵه‌بیه‌یش فره‌ته‌را و حه‌ر نه‌ته‌وێو ئی به‌شه‌ جه‌ ئه‌ده‌بیاتیش فره‌ته‌ر و به‌ هێزته‌ر بۆنه‌ ، جه‌ وه‌رچه‌می فه‌رهه‌نگیه‌نه‌ سامانێوه‌ فره‌ته‌ره‌ش هه‌نه‌ و وه‌ڵكه‌وته‌ته‌را . حه‌رپاسنه‌ كه‌ گردَێما مزانمێ فره‌ته‌روو ئه‌ده‌بیاتی نویساری ئێمه‌ جه‌ شێعرێ كلاسیكێ وه‌ش كریان و بنه‌ڕه‌تی عه‌سڵیش ئینا سه‌روو ئی به‌شه‌ جه‌ ئه‌ده‌بیات‌یه‌وه‌ و دیوانوو مامۆسا مه‌وله‌وی یۆ جه‌ سه‌ركه‌له‌ به‌رزه‌كاشا . به‌ دڵنیایه‌وه‌ متاومێ واچمێنه‌ كه‌ بیه‌ی مه‌وله‌وی پێسنه‌ ئه‌دیبێوی پایه‌به‌رزی ، كه‌له‌به‌رێوی قووڵ و وه‌رهه‌ڵاش جه‌ دنیاو ئه‌ده‌بوو هه‌ورامیه‌نه‌ په‌ڕ كه‌ردَه‌نه‌وه‌ و كه‌رده‌نش سه‌ركه‌ل . كاریگه‌ری شێعرێ مه‌وله‌وی سه‌روو ئه‌ده‌بیاتوو دلێ خه‌ڵكی یانێو فوولكلۆر به‌ جۆرێو بیه‌ن كه‌ مه‌وله‌وی یه‌كه‌مین شاعێرێوا كه‌ فره‌و شێعره‌كاش به‌ ته‌ك‌به‌یتی لاو گۆرانیه‌‌واچه‌كا و سیاوچه‌مانه‌واچه‌كاوه‌ واچیه‌ی‌نێ و تاره‌لا ئانه‌یه‌ جارجاریچ سه‌ر و بنوو شێعره‌كاش بڕیان یام كه‌م و زیادَ كریان و شێعرێوه‌ تازێش چنه‌ وه‌ش كریاینه‌ كه‌ ئینه‌ وێش ته‌نیا وه‌شه‌سیاوی شاعێری و تازه‌ و زینده‌ بیه‌یی تابڵۆ شێعره‌كاش میاونۆنه‌ .   

جه‌ دنیاو پڕ شه‌پۆلوو ئارۆیه‌نه‌ كه‌ هه‌ر ساتێوه‌ش مه‌رگو هه‌زاران ئه‌رزشی ماڕۆ و حه‌ر شه‌پۆلێوه‌ش فه‌رهه‌نگ و زوانێو دلێ وێشه‌نه‌ تاونۆوه‌ ، باس جه‌ بێسارانی و شێعرێش باس جه‌ كێبیه‌ (هویت) و نام ونیشان و... باس جه‌ فه‌رهه‌نگ و یه‌كه‌مین موورۆ زه‌نجیرێویا كه‌ پێسنه‌ مه‌دره‌كێوی زینده‌ و یاگه‌داری لكه‌ما مدَۆوه‌ ویه‌رینێوی پڕشنگ‌داری . لانی كه‌م جه‌ وه‌رچه‌موو فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتیه‌وه‌ سه‌رهۆردای ، وازكه‌رده‌ی ، شیه‌وه‌كه‌ردَه‌ی ، له‌یه‌كدای و ئێژانه‌ و كێشانه‌ كه‌ردَه‌ی ئا میراسیچه‌ كه‌ تا ئیسه‌ هۆرش كه‌ردَه‌ن و یاوان به‌ ده‌سما ؛ ئه‌ركوو سه‌رشانیما په‌ی یاوای به‌ كۆنج و كه‌له‌به‌ر و لار و چه‌وتی و ڕێك و پێكی ئا میراسیه‌ و ده‌رس هۆرگێرته‌ی و ته‌جرۆبه‌ نیای چا وه‌رهه‌میه‌ .

ئه‌نسیكلۆپیدیا یام هه‌ماروو زانایی بێسارانی      

وه‌ڵ جه‌ گردَ چێوه‌نه‌ حه‌ز كه‌روو جه‌ باره‌و وه‌ر هه‌ڵایی زانایی بێسارانی پاو وه‌خت و زمانوو وێش (1702_1641م) و نه‌بیه‌ی كه‌لووپه‌لی په‌یوه‌ندی به‌مانای ئارۆیی و په‌یوه‌ندییێ كه‌م و سه‌رسه‌ختێ و تێكه‌ڵ به‌ ته‌نگوو چه‌ڵه‌مێ و گیر و گرفتێ فرێ كه‌ حه‌ر كام چانیشا  وه‌رپه‌نگێوی گه‌وره‌ن سه‌روو ڕاو زانایی و یاوای به‌ تڵانێوێ فكری و ئه‌نه‌یاوای به‌رزی ؛ سه‌روو وشكنای شێعره‌كاش جه‌ دلێ دیوانه‌كه‌یشه‌نه‌ باس كه‌رمێ . پاسنه‌ كه‌ دیارا به‌ پاو ئا وه‌خت و ساتیه‌ و به‌ بۆنه‌ و ئا هۆركارا كه‌ سه‌ره‌وه‌ باس كریای ، زانایی بێسارانی جه‌ ڕوۆ ئی به‌ڵگاوه‌ كه‌ دلێ شێعره‌كاشه‌نه‌ هه‌نێ ، زانایێوی به‌رز و وه‌رهه‌ڵا بیه‌ن . په‌ی سه‌له‌منای ئی قسێ جه‌ هه‌ر مه‌فهوومێوی ، ئه‌لێمێنته‌كا هۆر مدَه‌یمێ و جه‌ حه‌ر كامیچ  یه‌ك و دوه‌ دانه‌ شێعرێ مارمێوه‌ .

1. ئیشاره‌ به‌ یاگانێوته‌ری به‌ر جه‌ جۆغرافیاو مه‌حالوو هورامانی پێسنه‌ : كۆ ده‌ماوه‌ندی ، بیستوون ، نه‌جد ، حجرالاسود ، جه‌مه‌ر ، حه‌فت نۆهۆموو زه‌مینی

من زه‌ڕێو ده‌ردم هانه‌ ده‌روون دا / وه‌خته‌ن (نه‌جد) بدۆ وه‌ (بیستو)دا . (  ل102 )

2. نامۆ شارا و كێشوه‌را : خۆته‌ن ، یه‌مه‌ن ، حه‌به‌ش ، ئه‌ربه‌ت ، شام ، شیراز ، چین ، خه‌تا ، ماچین ، حێجاز ، ئه‌رمه‌ن ، كه‌شمیر ، هێند ، مێسر ، گه‌نجه‌ ، ته‌نجه‌ ، كه‌عبه‌ ، مۆڵتان ، كه‌ربه‌لا و ... په‌ی ئاگاداری وانیاره‌ ئازیزه‌كا ته‌نیا جه‌ شێعرۆ " چراغم به‌ چین ... ( ل 171 ) نامۆ 12 كێشوه‌ر و شاریش به‌ردێنه‌ . گا عه‌زمی ته‌نجه‌ی ماوای تونمه‌ن / گا ته‌مای وه‌سڵه‌ت نه‌ده‌روونمه‌ن ( ل 179 ) . كه‌ ته‌نجه‌ نامۆ شارێوی جه‌ وه‌ڵاتوو مه‌غریب‌یه‌نه‌ كه‌ ئینا لاو ته‌نگه‌و جه‌به‌ل و تاره‌قیه‌نه‌

 سۆڵتانی سۆسه‌ن ، ته‌ختی سۆلتانی                     

شیه‌ن نه‌ مه‌زهه‌ب ، خاڵی مۆڵتانی ( ل  342) .

مۆڵتان شارێوا جه‌ وه‌رنیشتوو وه‌ڵاتوو پاكستانی و واروو  په‌نجابیه‌نه‌ ، ماچان ژه‌ن و كناچه‌و ئا مه‌حاڵیه‌ خاڵێ زه‌ریفێ  سه‌روو ڕوێشاوه‌ كوانێ . ( فه‌رهه‌نگوو مۆعینی  ل 247 ) .

3. ئیشاره‌ به‌ كه‌سایه‌تیێ ئه‌فسانه‌یێ و ویه‌رینیێ ( نامێ نامدارێ ) پێسنه‌ : دارا ، شیرین و فه‌رهادَ ، له‌یلی و مه‌جنوون ، خۆسرۆ و شیرین ، قه‌یس ، ئه‌فلاتوون ، ئه‌ره‌ستوو ، لۆقمان ، ئه‌سكه‌نده‌ر ، شێخی سه‌نعانی  ، كه‌یكاووس ، سه‌عد وه‌قاس ، په‌رویز ، یعقووب ، زڵێخا و یوسف ، به‌هرام و ... . ئه‌ره‌ستوو ده‌وای ده‌ردم نه‌زانا                    

ئێفلاتوون دۆعای ( لاحول )ش وانا

فه‌رهاد جه‌ ئاهم بیستوون بێزا           

مه‌جنوون جه‌ ناڵه‌م جه‌ نه‌جد گۆرێزا ( ل  197 ) 

یا

وه‌ڵگ وه‌ن داران وه‌ختی ئافتا و خێز                      

كه‌ردَه‌ن وێنه‌ی لاڵ نگینی په‌روێز ( ل 439 )  

ئه‌ڵقێوه‌ جه‌ زۆڵف زونناری دڵبه‌ر   

نمه‌دَه‌ و به‌ مۆڵك دارا (یۆ جه‌ پادشاكاو هه‌خامه‌نشی ) و ئه‌سكه‌نده‌ر ( ل   293) )

 4. دلێگرێ دینی و ئایینی  پێسنه‌ : ده‌یر ، ده‌یریان ، ته‌رسا ، عیسا ، به‌ره‌همه‌ن (خۆدَا و هێندوه‌كا ) ،  ره‌هبان ( گه‌وره‌و مه‌سیحیه‌كا ) نه‌سرانی ، ناقووس ، ئه‌لحه‌مد ، تاها ، یاسین ، حجرالاسود ، عرفه‌ ، گه‌بر ، ته‌رسا ، كنشت ، نه‌سرانی ، زوننار ، كلیسا ، بتخانه‌ و...

ته‌رسا به‌رده‌نم ....                                                       

 ڕاسه‌ن سۆجدێ ده‌یر ، ته‌رسا به‌رده‌نم

مه‌ی نه‌پای مێنبه‌ر ، مه‌سجێد وه‌رده‌نم                                       

ته‌جدید مه‌زهه‌ب عیسا كه‌رده‌نم

فتوای به‌ره‌ همه‌ن ، گێرته‌نم نه‌گۆش                        

دینم دان جه‌ لای ، دینی مه‌ی فرۆش ( ل 94 )

 یا        

پشت كه‌رد نه‌ مه‌زهه‌ب ، عاڵمانی دین   

ڕوو نه‌ بتخانه‌ ، زوننار به‌ست یه‌قین

ناقوس گێرت به‌ ده‌ست ، سازی گه‌بریی ژه‌ند                     

ئیمان دا به‌ كۆفر ، دینی ته‌رسا سه‌ند

واتم هه‌ی دڵه‌ ، بێ په‌روا جه‌ گشت                 

كێ جه‌ دین به‌رشی ، ڕوو كه‌رد نه‌ كنشت ( ل291 )

و ده‌ها كه‌لیمێ كلیدیێ ته‌رێ پێسنه‌ ئه‌رغه‌نوون ( سازێوی مووسیقایی پێسنه‌ پیانۆی كه‌ ماچانێ ئه‌فلاتوونی ئاردَه‌نه‌نه‌ ) ، چه‌نگ ، كه‌مانچه‌ ، قانوون، شه‌تره‌نج ، زۆهره‌، مۆشته‌ری(هه‌سارێنێ) و ... كه‌ هه‌ر كام چانیشا ده‌لیلێوه‌ به‌ر زانایی وه‌رهه‌ڵا و فراوانوو ئا كه‌ڵه‌ به‌لیمه‌ته‌یه‌نه‌ .  

سه‌ركۆوان ته‌مین ، ده‌شتان گردَ زه‌رگوون              

بۆڵبۆڵ مژنه‌وۆ ، سازی ئه‌رغه‌نون ( ل 442 )

ستاره‌ جه‌ بۆرج به‌ جه‌ولان كه‌ری                          

زۆهره‌ مۆقابیل بۆرجی مۆشته‌ری ( ل351  )

به‌ دڵنیایه‌وه‌ ئی چند خاڵه‌ كه‌ سه‌ره‌وه‌ دیاری كریای ، وێشا ته‌نیا نیشانێوه‌ جه‌ ویر و ئاوه‌زی به‌رز و په‌ڕ بیه‌ی هه‌ماروو زانایی ئا زاته‌ به‌رزه‌یه‌ مدَانێ كه‌ ئا پاسنه‌ هێقم و پته‌و ئی واچێشه‌ به‌ردێنێنه‌ دلێ تان و پۆ شێعرێش . به‌ تاقێق تا كه‌سێو نه‌زانۆنه‌ كه‌ ئا فاكتێ چێشێنێ ، مه‌تاڤۆنه‌ بارۆشانه‌ دلێ شێعراشوو ئانده‌ زیره‌كانه‌ و ژیرانه‌ كارشا چنی كه‌رۆ و پێسنه‌ ته‌وه‌ن دیواری گردَی یاگۆ وێشانه‌ و به‌ هه‌رمانۆ تایبه‌تۆ وێشا هۆرشا چنۆ .

شۆنه‌ماو بێسارانی دلێ ئه‌ده‌بیاتوو خه‌ڵكی ( فولكلور ) و حه‌ر پاسنه‌ سه‌روو شاعێرێ ساحیب دیوانێ شاعێرێ وه‌ڵ جه‌ وێش ( فێردۆسی ، مه‌وله‌وی روومی و حافێزی شیرازی )                   

فێرده‌سی :

بمالید چاچی كمان را به دست                                                               

به چرم گوزن اندر آورد شست

ستون كرد چپ را و خم كرد راست                                                                     

خروش از خم چرخ چاچی بخاست

بزد تیر  بر  سینه اشكبوس                                                                                      

سپهر آن  زمان ، دست او داد بوس

 بێسارانی :

ده‌س دا نه‌ دیده‌ی شوخی شه‌ڕ ئه‌نگیز                

ساوا به‌ سوان په‌ی داوای هوون ڕێز

دوو هێلالی قه‌وس ، سیا كه‌رد په‌یوه‌ست                     

فاقه‌ی گیر و گاز ، شه‌ستی سه‌ر په‌ل به‌ست

پای چه‌پ وست وه‌ پێش ، ڕاست نه‌جا محكه‌م         

چه‌پ كه‌رد وه‌ ستوون ، راست ئاورد وه‌هه‌م   

هه‌ر ئه‌وسا زانام دڵ جه‌ ده‌روون دا               

په‌خشا و په‌خش بی ،   ڕێزا به‌ هوون دا ( ل 370)

مولوی رومی :

بشنو از نی چون حكایت می كند                                                   

از جدائیها شكایت می‌كند ( 2 )  

بێسارانی :

واتش هه‌ی بێ ده‌رد ، ده‌روون پڕ جه‌ خار 

سه‌رگه‌شته‌ی هیجران ، جه‌فای رۆزگار

یه‌ هێجران كه‌ردَه‌ن ، جه‌ دیده‌ كۆر بام                                

نه‌ ته‌رز مه‌وینوون ، نه‌ باڵای نه‌مام

حافێز :

حافێز باحیسی شاخی نه‌باتت                                 

به‌ نۆشیده‌ی جام جۆ رعه‌ی نه‌باتت

به‌ هه‌وای گۆڵ گه‌شت ، سه‌یری ( موسه‌لا )ت                    

به‌ ئاب ڕۆكناباد ، سه‌رچشمه‌ی حه‌یات

به‌ لسان الغیب سینه‌ی پڕ جه‌ دوڕ                   

مایه‌ی دڵ جه‌ گه‌نج ، به‌حری مه‌عنا پۆڕ (  ل 228 )

شاعێرێ دماو وێش

جه‌ ئه‌ده‌بیاتوو وێچمانه‌ یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ باسوو بێسارانیش كه‌ردَه‌ن " ڕه‌نجووری" شاعێر بیه‌ن ( 3 ) . شێعرێوه‌نه‌ كه‌ پێسنه‌نه‌ لیستوو شاعێراو كورده‌واری تا ئا سه‌رده‌مه‌ ، به‌ چه‌مپۆشی جه‌ جوانكاری شێعره‌كێ و ته‌نیا جه‌ ڕواڵه‌توو نرخێ ویه‌رینی ( تاریخی ) شێعره‌كێوه‌ كه‌ نامو په‌نجا و شش شاعێراش به‌ردَێنه‌ به‌ نامۆ " مه‌لا مسته‌فای بێساران " مه‌نزڵ ی هۆردریان .               

پاسنه‌ دیارا ئی نام بریایه‌ ته‌نیا نام نیایوی سادَه‌ نه‌بیه‌ن و كاریگه‌رش سه‌روو ویر و ئاوه‌ز و ده‌قوو شێعری ڕه‌نجووری تا وا یاگێ بیه‌ن كه‌ بڕێو یاگێنه‌ به‌ شۆن گێرته‌ی ڕا و شێعره‌كاو بێسارانی ،  شێعرێش واتێنێ :

چراغم به‌ شه‌و ...                                                              

شه‌وێ چوون شه‌وبۆ ، با بۆت بۆ به‌ شه‌و                                                                     

شه‌وبۆت نه‌ ده‌ماخ ، شه‌وبۆی دووری تۆ                                                                                 

تا شه‌وبۆ جه‌ بۆی ، ئه‌و شه‌و بۆن خۆش بۆ .

به‌ ئیلهام جه‌ شێعرۆ"قیبله‌م وه‌ شه‌وبۆ..."( ل400) و چن دانه‌ ته‌ر شێعرێ . حه‌ر پاسنه‌ خاڵوی كۆماسیچ به‌ ئه‌ره‌نیای شێعرێوه‌ حه‌ر پی ریتم و مووسیقا لوان پێوه‌ی بێسارانیه‌وه‌ :

                                                                          

چراغم شه‌وبۆ ...                                                               

شه‌وێ جه‌ شه‌وان شیم په‌رێ شه‌وبۆ

هه‌راس بیم جه‌ داخ ، شه‌وبۆی زۆڵفی تۆ                 

لاعیلاج چنیم ، ده‌سته‌ شه‌وبۆی كۆ ( ل 402 )

به‌ڵام فره‌ته‌رین كاریگه‌ری بێسارانی سه‌روو ویر و ئاوه‌ز و ڕه‌وتوو شێعری " پیره‌مێر "یه‌وه‌ ، بیه‌ن به‌ جۆرێو كه‌ یاگه‌پاو بێسارانی جه‌ فره‌و یاگانه‌  سه‌روو ویر و ئاوه‌زوو " پیره‌ومێرد"یه‌وه‌ دیارا و ئی كاریگه‌ریه‌ به‌ شێوێو بیه‌ن كه‌ فره‌و شێعره‌كاش هۆرگێڵنانه‌وه‌ سه‌روو شێوه‌ زوانی سۆرانی كه‌ به‌ بۆنه‌و فراوانی شێعره‌كاوه‌ نموونه‌ نمارمێوه‌ و داوا كه‌رمێ جه‌ وانیاره‌ ئازیزه‌كا په‌ی ئاشنایی فره‌ته‌ری بلانێ و سه‌ردانێڤوو دیوانه‌كه‌یش كه‌رانێ .

مامۆسا مه‌وله‌وی كه‌ڵه‌ شاعێروو ئه‌ده‌بوو كلاسیكوو گۆرانیچ ، به‌ یارمه‌تی تایبه‌تیێ لیریكێ (lyric) شێعرۆ بێسارانی كه‌ من به‌ نامێ برووسكه‌ و پلیزگێ شێعریێ نامێم به‌ردَێنێ و ناسكی و وه‌شڵانه‌ئی ئاوه‌ز و ئه‌ندیشه‌یش فره‌و یاگانه‌ زانا و نه‌زان و وریا و سه‌رشێویا لوانه‌وه‌ لاو ئا ویره‌ ناسكه‌یه‌ و یام شێعره‌كێش بارمته‌ كه‌ردَه‌ێنێ و پێسنه‌ وێش ئاردَێنێش یامكه‌تی به‌ یاردَه‌ی ئا وه‌رچه‌میه‌ كه‌ بێسارانی چا ده‌لاقه‌وه‌ دیان په‌یش و ته‌ماشاش كه‌ردَه‌ن ، هۆنیێش رێساینێ :    

واچه‌ هه‌ی دڵه‌ی ئه‌بڵه‌ی بێ خه‌به‌ر                                  

هۆرێز ساتێ ته‌رك ، خاوی شیرین كه‌ر

" شه‌وه‌ن خه‌ڵوه‌ته‌ن ، ماڵ بێ ئه‌غیاره‌ن         

عاله‌م گردَ وته‌ن ، دۆس خه‌به‌رداره‌ن ( د .م. ل 71 )

یام:                                                                                                                                     ده‌رگای حۆحقه‌ی لاڵ دانه‌ت شكاوان                                

جه‌ ڕووی لۆتفه‌وه‌ ئینه‌ت فه‌رماوان   

" یا كاغه‌ز بڕیان ، یا مه‌لا مه‌رده‌ن               

یا خۆ عارته‌ن دۆس وه‌ یاد كه‌رده‌ن ( د .م. ل 300 )

به‌ڵام جه‌ برێوته‌ر یاگێنه‌ جه‌ وه‌رچه‌موو بێسارانیه‌وه‌ دیان په‌ی دنیای و لوان سه‌روو ڕاوینوو ئادَی و به‌ چه‌ملواو ئادَی كاوه‌ترۆ خیاڵیش باڵداینه‌ ئاسمان :

بێسارانی:                             

عه‌رز و حاڵی من په‌ی یار نه‌كه‌رده‌ی              

مه‌ر شه‌ربه‌تی ده‌ست بێ شه‌رتان وه‌ردی ؟ ( ل 96 )

مه‌وله‌وی:

یانێو چێش مه‌یلت فه‌رامۆش كه‌رده‌ن            

مه‌ر باده‌ت نه‌ جام بێ شه‌رتی وارده‌ن ( ل 16 )

بێسارانی:                                                                                                                  

مه‌واچه‌ مۆژه‌ت تیژته‌ره‌ن جه‌ خار                                         

پای گۆڵ ئه‌ندامم مه‌ده‌رۆ ئازار

من په‌ی مۆژه‌ی خار یه‌خه‌یلێ وه‌خته‌ن                  

به‌جاڕوكاری نه‌ ڕای توم جه‌خته‌ن ( ل  123)

مه‌وله‌وی:                                                                                                                         چه‌م په‌ی فه‌رش پات موژه‌ش چوون خاره‌ن                         

به‌ڵام چێش كه‌رۆ چارش ناچاره‌ن  

چه‌نی تاوۆ ته‌رك پابۆست كه‌رده‌ن                 

سه‌وگه‌ندش وه‌ زوڵف سیای تۆ وه‌رده‌ن ( ل 186 )

بێسارانی:                                                                                                                     

مه‌گه‌ر خۆداوه‌ند كه‌ره‌م بكه‌رۆ                                 

ته‌فره‌قه‌ی یاران وه‌ هه‌م باوه‌رۆ ( ل 240 )

مه‌وله‌وی : مه‌گه‌ر خۆداوه‌ند كه‌ره‌م كه‌رده‌وه‌          

ته‌فره‌قه‌ی یاران جه‌م ئاوه‌رده‌وه‌ ( ل542  )

و فره‌و تۆگرسنوو شێعره‌كاو ماموسا مه‌وله‌وی كه‌ جه‌ ئامیانوو ویر و ئاوه‌زوو بێسارانی وێش گێرته‌ن و ئه‌گه‌ كه‌ ئادَ نه‌بیایا به‌ دڵنیایه‌وه‌ ره‌نگۆ شێعره‌كاش به‌ جۆرێوته‌ر وێش ئه‌رمانێنه‌ . خاڵێوه‌ته‌ره‌ په‌ی نزیكه‌وه‌ بیه‌ی چواچۆی فكریێ ئی دوه‌ زاته‌ گه‌ورا كه‌ به‌ ده‌رسه‌دێو گاهه‌ز و ئه‌گه‌ر ته‌ماشه‌ش كریۆ و تا ئیسه‌ حیچ كه‌سی ئیشاره‌ش پنه‌ نه‌كه‌ردَه‌ن ؛ ده‌رس وانای و ئه‌رنیشته‌ی جه‌ مه‌كته‌بوو فكری و حۆجره‌یی نۆدشه‌یه‌نه‌  بیه‌ن كه‌ جه‌ لاو مامۆسا بێسارانیه‌وه‌ فره‌ته‌ر ڕه‌نگه‌ش داینه‌وه‌ به‌ جۆرێو كه‌ تاره‌ لا سه‌روو زوانی شێعری بێسارانی كاریگه‌ریش بیه‌ن و شۆنه‌ماش دلێ زوانه‌كه‌و بێسارانیه‌نه‌ وێش خاس مرمانۆنه‌ . به‌ جۆرێو كه‌ زوانی شێعری بێسارانی پاو ئانه‌یه‌ كه‌ فره‌ته‌ر جه‌ یه‌ره‌سه‌دَ ساڵێ چیه‌و وه‌ڵته‌ری بیه‌ن و جه‌ به‌شوو ژاوه‌رۆ هورامانیه‌نه‌ بیه‌ن  به‌ڵام خاس دیارا كه‌ زوانی شێعریش به‌ زوانی نۆدشه‌یی نزیك كه‌وته‌نه‌وه‌ . كه‌ تا ئه‌ندازێو هۆركاروو نزیكه‌وه‌ بیه‌ی وه‌رچه‌م و ڕاوینوو ئا ناسك خه‌یاڵا و ئاوه‌ز به‌رزا بیه‌ن كه‌ حه‌ر پاسنه‌ سه‌ره‌وه‌ ئیشاره‌ كریا جه‌ بێسارانیه‌نه‌ فره‌ته‌ر بیه‌ن و جه‌ به‌شوو "شێوه‌ زوانوو شێعری بێسارانیه‌نه‌" فره‌ته‌ر باس كریۆنه‌ .

لا چه‌مێو په‌ی ئاژه‌ وكۆمه‌ڵگای

ژه‌ن به‌ ژه‌ن : ئی ڕه‌سم و باوه‌ ، نه‌ریتێوی دماكه‌وته‌ و پێســـنه‌ مامه‌ڵێوی ناشیرین و ناڕێـــك جه‌ وه‌ڵاتوو كۆرده‌واری بیه‌ن كه‌ ئیــسه‌یچ یاگـــه‌پا و شۆنــه‌ماش جه‌ برێــــو مه‌حاڵێ كۆرده‌واریه‌نه‌ مه‌نه‌نه‌وه‌ . ره‌سمێوی دماكه‌وته‌ و ناله‌بار كه‌ فره‌و وه‌ختانه‌ به‌ زۆره‌ملی و ئیجبار كه‌سێوشا تا ئاخرین هـه‌ناسه‌و ژیوایش پنه‌ به‌سته‌نه‌وه‌ و وه‌شی و شادی ژیوایشا ونه‌حه‌رام كه‌رده‌ن كه‌ جه‌ فره‌و وه‌ختانه‌ پێسنه‌ مامه‌ڵێوی  و ئادَیچ ناڕیك ونابه‌رابه‌ر  بیه‌ن . بێسارانی جه‌ شێـــــعرێوه‌نه‌ هه‌ستوو ناڕه‌زایی وێش چی په‌یوه‌ندیه‌ ناشیرین و قێزه‌ونه‌یه‌ ئه‌پێسه‌ به‌ر وسه‌ن :

چراغ نه‌زانان ...                                                     

چێش كه‌روون جه‌ ده‌ست ئه‌حواڵ نه‌زانان

حه‌ر پاسنه‌ كه‌ دیارا ده‌سوو ئانیشاوه‌ كه‌ به‌ نامۆ " ئه‌حواڵ نه‌زانا " نامێشا به‌رۆنه‌ ، گله‌یی و شكایه‌تش هه‌ن و ئا خه‌ڵكه‌ ئاسایه‌ كه‌ ئی ره‌سمه‌یه‌ كه‌رانێ و كه‌رده‌نشا باو به‌ خه‌ڵكی عامی و نه‌زانكار مژناسنۆنه‌ و داوا كه‌رۆنه‌ و بڕێو وه‌ختیچ لاڵیۆوه‌ كه‌ ئا كه‌سانێ كه‌ ئی ره‌سم و یاساشا نیانه‌ره‌ :

یانه‌و ماواشا به‌ كه‌ڵاره‌ بۆ                                                          

جه‌رگشان به‌ تێغ پاره‌ پاره‌ بۆ  

یانێو ئه‌شه‌دوو مۆجازات و حۆكمیشا مدَو پنه‌ كه‌ نیشان جه‌ ئه‌وپه‌ڕوو  بێزاری و وه‌ش نامای چی باویه‌ میاونۆنه‌ و جه‌ ئاخره‌وه‌ ، په‌ی ئاخرین ماوا و په‌نای لاڵیۆوه‌ خۆدَاڵه‌ی كه‌ :

یا شا هه‌ر كه‌سێ گۆڵ به‌ گۆڵ ئارۆ                       

یا شا  ئه‌و باڵاش سه‌نگ و گڵ وارۆ ( ل 149)  

بێزاری جه‌ دوو ڕۆیی و ڕیای :    

جه‌ ئه‌ده‌بیات و فه‌رهه‌نگوو گردَ قه‌وم و خه‌لكـێویه‌نه‌ یه‌ك ڕوویی و یه‌ك ده‌نگی ئافه‌رین واچیان و دووڕۆیی و ڕیا مه‌نعه‌ كریان و به‌ سه‌رچه‌مێوی پیس و ناله‌بار نریـــــانه‌ره‌ كه‌ زه‌ره‌ر مدَۆنه‌ و یۆ جه‌ هۆركاره‌كاو سه‌رونه‌شێویایی و دماكه‌وته‌یی كۆمه‌ڵــگایوی به‌ كام نه‌یاواین . بێسارانی به‌ پاو ئاژه‌ و ئا زه‌مانه‌یه‌ و سات و وه‌ختێوی كه‌ چنه‌ش بیه‌ن ئی قه‌واره‌شه‌ به‌ باڵاو خه‌ڵــكی ناپه‌سه‌ن زانان و بێزاری وێش جه‌ فره‌و یاگــانه‌ چنه‌ش به‌ر وسه‌ن و مه‌نعه‌ش كه‌ردَه‌ن و ئی بێزاریشه‌ تا وا یاگێ بیه‌ن كه‌ جه‌ دیوانه‌كه‌شه‌نه‌ یه‌رێ هۆنیـــێش شۆنۆ هه‌نترینــــیه‌ره‌ و به‌ یه‌ك ده‌ق و به‌ یه‌ك دلێگه‌ر و جه‌ مه‌نعۆ ریاكاریه‌نه‌ واتێنێ :

سۆب سه‌دای ناقووس، سه‌یری بتخانه‌                                          

دینی ته‌ر سایان ، كلیسا یانه‌

خاسته‌ره‌ن جه‌ دین ، ناته‌مامی تۆ                          

سۆجده‌ی ریایی ، سوبح و شامی تۆ ( ل293 )

یام                                                                                                                                  

هه‌ر سه‌حه‌ر نۆشای باده‌ی ساقی مه‌ست                  

حه‌ڵقه‌ی زۆلفی دۆس زوننار به‌سته‌ن قه‌ست

خاسته‌ر جه‌ سۆجده‌ی ڕیا به‌رده‌ته‌ن                    

 ڕه‌نجی سه‌د ساڵه‌ی جێ نه‌وه‌رده‌ته‌ن ( 291 )

یامكه‌تی :                                                                                                                       

سوب جه‌ بتخانه‌ ، ده‌روون پڕ جه‌ جۆش                                 

شێوه‌ی شیرینی باده‌ی باده‌ نۆش

خاسته‌ره‌ن جه‌ دین ڕیا كه‌رده‌ی تۆ                          

ڕه‌نجی ئاخر ، هیچ نه‌ به‌رده‌ی تو ( ل 290 )

یام جه‌ باره‌و حیجابیه‌وه‌ سه‌روو ئی ڕاوینیه‌وه‌ سوور بیه‌ن كه‌ حیجاب وه‌ش نیا و ئه‌گه‌ر مه‌رامێوی پاك و خاس بیایا ، ئانا مانگ و ڕۆجیار كه‌ جه‌ گردَ كه‌سی پاكته‌ر و زه‌ریفته‌رێنێ وێشا پۆژنێنێ . ئینجا ویر كه‌ردێوه‌ ئه‌گه‌ مانگ و ڕۆجیار ڕوه‌شا گێراره‌ چێش بۆ و چێش قۆمیۆنه‌ . تازه‌ شۆنۆ ئینه‌یچه‌ره‌ ئه‌گه‌ر جه‌ وه‌رچه‌موو دینیچه‌وه‌ ته‌ماشه‌ كه‌رینه‌ ، ماچۆنه‌ ئێمه‌ جه‌ میله‌توو پاكوو پێغه‌مه‌رانمێ و كه‌سێو كه‌ پاك بۆ چ ته‌رسێوه‌ش جه‌ كه‌سی هه‌نه‌ و به‌ ڕانموونیێوی ژیرانه‌ ملۆوه‌ سه‌روو ئا ڕه‌سم و یاساو كۆرده‌واریه‌ كه‌ وه‌ڵ جه‌ هێرشوو عه‌ره‌با سه‌روو هۆرامانی چاگه‌نه‌ باو بیه‌ن :

په‌ی چێش مه‌واچان ، حیجاب خاس نیه‌ن                         

جه‌ ئافتاو خاسته‌ر ، كه‌سێ كێ دیه‌ن ؟

ئه‌گه‌ر په‌ی خاسان ، حیجاب خاس مه‌دی                             

ئافتاب و مه‌هتاب هیچ كه‌س نمه‌دی

بنمانه‌ جه‌مین نووری پاكته‌ن                                   

ئه‌ر تۆ پاكه‌نی ، جه‌ كێ باكته‌ن ؟ ( ل 366 )

غه‌ریب نه‌وازی

غه‌ریب نه‌وازی یۆ جه‌ خۆڵكه‌ په‌سینا و خاسه‌كۆ مه‌حاڵوو هورامانیه‌نه‌ كه‌ به‌ درێژاو ویه‌رینی پڕ جه‌ شانازیش چنیش بیێنه‌ و ئیسه‌یچه‌ هه‌نه‌ . تاره‌ لاو ئانه‌یه‌ كه‌ جه‌ ئامووزێ وه‌ڵینه‌كاو ئی مه‌حاڵیه‌ و په‌ندێ دینوو ئێسلامی غه‌ریب لاونای و ئێحتیرام و ئه‌ده‌ب نیای غه‌ریب و مۆچیاری كه‌ردَه‌ی چی باره‌وه‌ فره‌ واچیان و ئا كه‌سانێ كه‌ ئی كارشا كه‌ردَه‌ن لاو خه‌ڵكیه‌وه‌ پایه‌ و پلێوی به‌رزشا بیه‌ن :

 هه‌ر كه‌س مه‌كه‌رۆ غه‌ریب نه‌وازی                                       

بێ شك خوداوه‌ند لێش مه‌بۆ ڕازی

هه‌ر كه‌س مه‌گێرۆ غه‌ریبان عیزه‌ت                   

په‌ی وێش مه‌سازۆ ، جایێ جه‌ جه‌نه‌ت ( ل 147 )

له‌قێوته‌ر جه‌ هۆینێ بێسارانی كه‌ چنی فره‌و نزیك به‌ گردَوو شاعێراو مه‌حاڵوو هورامانی جیاواز ته‌رێنێ كه‌ڵك گێرته‌ی جه‌ واچانێویا كه‌ مانا و باری حێماسی و سیاسیشا بیه‌ن و به‌ ماناو دژمه‌ن و ناحه‌زی نریاینێره‌ و كه‌یڵێ كه‌ردَه‌ی چنی ئا واچا بیه‌نه‌  كه‌ مانایوه‌ سیاسیه‌ش ده‌ینه‌ به‌ برێو چا شێعراشه‌ و حه‌ر یاگێوه‌نه‌ باس جه‌ ئا واچاشه‌ كه‌ردَه‌ بۆنه‌ ، به‌ ئه‌وپه‌ڕو حه‌سره‌ت و ته‌مه‌نایه‌وه‌ ئاواته‌ وازوو مه‌رگ و نه‌مانیش په‌ی ڕه‌قیبی بیه‌ن :

 ڕه‌قیب سیا بۆ ...                                                        

 ڕووت به‌ وینه‌ی زۆڵف قیبله‌م سیا بۆ

غه‌زه‌ب جه‌ ئاسمان په‌رێت وارا بۆ                                     

به‌ند به‌ندت به‌ تێخ جه‌ هه‌م جیا بۆ

 ئی قین و نه‌فره‌ت و ئاواتوو تۆڵه‌ گێرته‌ی جه‌ ناحه‌زیش  تا حه‌ددێو بیه‌ن كه‌ ئاواتوو مه‌ردَه‌یشا نه‌واسته‌ن ، به‌ڵكوم حه‌زش كه‌ردَه‌ن كه‌ ڕه‌قیب مه‌نۆنه‌ به‌ڵام مات و كه‌ساس و كه‌له‌لا و ئه‌رامه‌نده‌ و جه‌ دنیا بڕیا بۆ :

 به‌ قاڵب مه‌ردَه‌ ، به‌ سه‌ر زینده‌ بای                          

خه‌ریكی خه‌ركاو ئه‌رامه‌نده‌ بای ( ل 294 )

یام جه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ جه‌ به‌ دڵ نه‌گێڵای چه‌رخ و زمانه‌ و ئاژه‌و ناله‌باروو كۆمه‌ڵگای و بیه‌ی خه‌ڵكانی چێره‌نه‌ بڕ و چزه‌دار كه‌ گردَ وه‌خت و ساتێو بیه‌یشا هۆركاروو ئاژاولێ و مایه‌و ناراحه‌تی خه‌ڵكانی ساحیب ویر و گه‌شاوه‌زیا گله‌یی كه‌رۆنه‌ و به‌هامفكری و ئه‌ره‌نیشته‌ی و ڕاوچاره‌ی یۆسته‌ی ، پاسنه‌ قه‌رار منیۆنه‌ كه‌ چا وه‌ڵاته‌ ده‌س هۆرگێرۆ و بلۆنه‌ تا كه‌ بزانۆنه‌ :  ئاسمانوو گرد یاگێوێ حه‌ر پی ره‌نگه‌نه‌

جه‌ ده‌ستی ڕه‌قیب ، به‌دانی به‌د گه‌ست                            

جه‌ی زید و زامن ، ده‌ستورێمان وه‌ست

جه‌ جه‌ور و جه‌فای چه‌رخی بێ بۆنیاد           

 ڕوومان كه‌رد به‌ چۆڵ هه‌ر چه‌ بادا باد ( ل 347 )

بنه‌ڕه‌ت نیای سامانۆ فوولكلۆری :

فوولكلۆرۆ هه‌ر قه‌وم و نه‌ته‌وێوی كۆمه‌ڵێو جه‌ شێعرا ، رازا ، داستانا ، ئه‌فسانا و ... كه‌ به‌شێوی گه‌وره‌ن جه‌ سامانوو فه‌رهه‌نگی ئا قه‌ومیه‌ كه‌ به‌ درێژایی ویه‌رینی و به‌ ده‌سوو یه‌كان یه‌كانوو ئا خه‌ڵكیه‌ وه‌ش كریان و سینه‌ به‌ سینه‌ پارێزیان و ده‌ما و ده‌م یاوان لاو ئێمه‌ . به‌ پاو شیه‌وه‌ كه‌ردَه‌ی و ئێژانه‌ و كێشانه‌ كه‌ردَه‌ی دیوانوو بێسارانی ، به‌رگنۆ په‌یما كه‌ ئه‌ركوو بێسارانی جه‌ وه‌شكه‌ردَه‌ی ئی بینا  گه‌وره‌یه‌نه‌ تا چ ئاستێوا و به‌ چ زه‌ریفیێو ئی هه‌رمانێشه‌ كه‌ردَێنه‌ . یامكه‌تی چوار چۆ شێعره‌كا تا چ ئاستێو پته‌و و ڕێك و پێك بیه‌ن كه‌ ئی گردَوو سامانێ ، مایه‌ و ئامیانش چادَیشا گێرته‌ن :  

 تایێ زۆڵفی ویت بووزه‌م نه‌ گه‌رده‌ن                

تا واچان وه‌ مه‌رگ موفاجات مه‌رده‌ن ( ل162 )

زۆڵفه‌ زه‌رده‌كات وزه‌ وه‌ گه‌رده‌ن                      

تا خه‌ڵكی واچۆ ، پا داخێ مه‌رده‌ن ( فولكلور )

ئیسه‌ ها سه‌برم جه‌ تاقه‌ت بڕیا                          

یانه‌ی سه‌برم سفت ، په‌رده‌ی دڵ دڕیا ( ل 191 )

ئێنده‌ سه‌برم كه‌ردَ ، تاقه‌ت چنه‌م بڕیان             

ماڵ سه‌بر شێویۆ ، په‌رده‌ی دڵ دڕیا ( فولكلور )

تا سۆب بنیامان سه‌ر وه‌ یه‌ك سه‌رین                       

كه‌ردامان ڕازان ویه‌رده‌ی وه‌رین ( ل 211 )

داخۆم چه‌نی كێ سه‌ر بنیه‌ی سه‌رین                  

په‌ی كێش گێڵنیوه‌ ، ویه‌رده‌ی وه‌ڵین ( فولكلور )

وه‌ ده‌ها سه‌ر باقێ‌ته‌ر چی ده‌ستیه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ئاردَه‌ی و نامبه‌ردَه‌یشا كه‌مێو وه‌خت گیر و نیا جه‌ حه‌وسه‌ڵه‌و باسوو ئێمه‌نه‌ و به‌ تاقێق ئه‌گه‌ر كه‌سێو چنی شێعرۆ بێسارانی ئاشناییش بۆنه‌ ، مزانۆنه‌ كه‌ ئه‌وه‌ئاردَه‌ی چن ده‌سه‌ باقێ‌ته‌ر چی ده‌سیه‌ كارێوی سه‌هلا .

تایبه‌تمه‌ندیێوی تایبه‌ت به‌ شێعرۆ بێسارانی

 دیوانوو بێسارانی هه‌ممارێو جه‌ زانایی ، ئه‌ده‌بیات ، زوان و... به‌ فره‌ وشكنای و سه‌ر هۆردای دیوانوو ئی زاته‌ گه‌وره‌یه‌ تایبه‌تیێوی تایبه‌ت به‌ بێسارانی كه‌ تا وا یاگێ ویروو ئێمه‌ یاوا بۆ و چی باره‌وه‌ قه‌ڵه‌م ساونایما كه‌ردًَه‌ بۆنه‌ ، جه‌ دیوانوو ئه‌و شاعێره‌كاو مه‌حاڵه‌كه‌یما ، چێمنه‌ تایبه‌تیێو نیا وئه‌گه‌ریچ بۆنه‌ ، ئێنده‌ دیار و به‌رئاما نیا :

شێوه‌ی ئه‌وڕێحان به‌و كڵافه‌وه‌ن                           

به‌و كڵافی سۆز ، مۆشك نافه‌وه‌ن ( ل 299 )

شێوه‌ی ئه‌و نه‌رگس به‌و شه‌وبه‌نده‌وه‌ن                

به‌و شای شكۆفان ، شاپه‌سه‌نده‌وه‌ن ( ل 437 )

 كه‌ ئه‌وه‌ڵوو شێعره‌كێوه‌ ، واچێوه‌ مارۆ و جه‌ درێژاو شێعره‌كێنه‌ جه‌ باره‌شه‌ره‌ باس كریۆنه‌ و جه‌ ئاخرین به‌یتۆ شێعره‌كێنه‌ ئی تایبه‌تمه‌ندیه‌ مه‌ی ، كه‌ هه‌میشه‌یچ جه‌ ئه‌وه‌ڵوو ئی به‌یتێوه‌ به‌ واچه‌و " شێوه‌"ی ده‌س پنه‌ كریۆنه‌ :

 شێوه‌ی نه‌ورۆز گۆڵ ها به‌و نه‌خشه‌وه‌         

به‌و نه‌خشی خاڵان ، وه‌شبۆی په‌خشه‌وه‌ ( ل 438 )

كه‌ جه‌ گردَو ئی به‌یتانه‌ كه‌ تایبه‌تیێوی پێسنه‌شا هه‌ن تشبیه‌ بلیغ ئێزافه‌ هه‌ن كه‌ په‌ی سه‌له‌منای فره‌ته‌روو ئا تاریفانه‌ كه‌ شاعێر جه‌ درێژای ئا شێعرێنه‌ چا ئه‌لێمێنتیه‌ كه‌ ئه‌وه‌ڵه‌وه‌ مه‌ی كه‌رۆنه‌ .

زوانی شێعری بێسارانی  

به‌ واته‌و دانته‌ی : كه‌سێو كه‌ نه‌خشێو نه‌خشنۆنه‌ ، ئه‌ر ئانه‌ نه‌بۆ مه‌تاڤۆ كێشۆش . ( 4 ) به‌ پاو ئی واته‌یه‌ زوانوو شێعری بێسارانیچ جه‌ دیوانه‌كه‌شه‌نه‌ حه‌ر ئانه‌ بیه‌نه‌ كه‌ ئا دیوانه‌شه‌ خۆلقنان و به‌ ئه‌وه‌لاونایش ئا شێعرێشه‌ واتێنێ و پێسنه‌ موومی دلێ ده‌ساشه‌نه‌ نه‌رم بیه‌ن و حه‌ر جۆرێو كه‌ وێش گه‌ره‌كش بیه‌ن ، پا فۆرمه‌ هۆرش به‌سته‌ن و كارش پنه‌ كه‌ردَه‌ن . زوانی شێعری بێسارانی پاو به‌قیه‌و شاعێره‌ هۆرامی واچه‌كا چ وه‌ڵ جه‌ وێش و چ دماو وێشه‌ره‌ پاراو و سه‌لیس ته‌را و به‌ زوانی ئارۆیی هورامی نزیك ته‌را چ جه‌ واچه‌ وچ جه‌ كه‌ردَه‌وه‌كانه‌ . یانێو هه‌م جه‌ نه‌زه‌رۆ لۆغه‌ت و هه‌م جه‌ نه‌زه‌رۆ فێعلیه‌ره‌ . به‌ جۆرێو كه‌ پاسنه‌ یاگێ بیێنه‌ كه‌ واچه‌ یامكه‌تی فۆرمێو جه‌ كه‌ردَه‌وه‌یش به‌ كار به‌ردَه‌ن كه‌ حیچ شاعێری هۆرامی واچی تا ئیسه‌ نه‌ ئا واچه‌شه‌ به‌ كار به‌ردَه‌ن و نه‌ به‌ ئا فۆرمه‌ پا شه‌كڵ و شێوه‌ كارش كه‌رده‌ن . واچانێو پێسنه‌ :  قه‌ڵاخی ( به‌رگێوی سیاوی تازیه‌باری ) ، سه‌رقه‌یتووله‌ ، پێوار" وێ شارای " و ته‌شاو " وه‌ختوو وێره‌گای " ، ته‌وه‌ن ، وه‌رم ،مه‌ڵه هم ، مای ، سپی ، ون" ونی " ، بووم ، جام ، وه‌ی " زه‌حمه‌ت و به‌ڵا " ، شه‌ڵڵا ، وه‌شڵه‌ی ، قه‌ڵوه‌ز ، مزگی ، وه‌ڵا ، ژه‌ره‌ژ و ...

سه‌رتا پا سیا ، قه‌ڵاخیمه‌ن به‌رگ                

هه‌ر ڕۆ مه‌وازوون ، سه‌د ئاوات وه‌ مه‌رگ ( ل 216 )

دارای خه‌مانم ...                                               

سه‌رقه‌یتووله‌ی خه‌م ، دارای خه‌مانم ( ل 243 )

ده‌ستم دامانت ، سه‌وڵی خه‌رامان                                

بكیانه‌ مه‌لَُُهه‌م په‌ی شفای زامان ( ل 389 )  

حه‌ر پاسنه‌ كه‌ دیارا زوانوو ئی شێعرا فره‌ ته‌ڕ و نه‌رم و ڕه‌وانا و به‌ زوانوو ئارۆ هۆرامانی به‌ تایبه‌ت هورامانوو لهۆنی به‌ بۆنه‌و ئا هۆركاریه‌وه‌ كه‌ وه‌ڵته‌ر ئاما ، نزیك‌ته‌را و وانیار به‌ ئه‌وه‌وانای ئی شێعرا هه‌ستوو دووری و غریبی زوانی جه‌ نه‌زه‌رۆ وه‌خت و زه‌مانیه‌ره‌ مه‌كه‌رۆنه‌ . یام جه‌ هۆرگێرته‌ی كه‌رده‌وه‌كانه‌ و به‌ فۆرمی دڵواز ئاردَه‌یشا و به‌رئاردَه‌یشا جه‌ فره‌و یاگانه‌ به‌ زوانی ئارۆیی نزیكته‌ر و چه‌سپیاته‌را ؛ كه‌ ئادَیچ نیشان جه‌ ده‌س نه‌واردَه‌ی زوانی شێعری بێسارانی و هه‌م دیسان تێكه‌ڵ نه‌بیه‌ی زوانی هورامی چنی به‌قیه‌و زوانه‌كان كه‌ جه‌ هۆرووشموو هه‌ره‌سوو تند و شه‌پۆلۆ بێ ئه‌مانۆ تازه‌ بیه‌ی گه‌شه‌و تكنۆلۆژیه‌نه‌ به‌ بۆنه‌و ڕیشه‌یی و ڕه‌سه‌ن بیه‌ی‌شه‌وه‌ ، وێش گێرته‌نش و سه‌ره‌ش نه‌نامنان و سیس و لار نه‌بیه‌نه‌وه‌ :   هۆرم گێرت ، ماچۆ ، ویارام ، مڕه‌ژی ، مه‌جیۆش ، مه‌سانی ، مه‌وره‌شی ، هۆرگێڵا ، مه‌ژنه‌وۆ ، په‌ی چێش مه‌واچان ، وانام ، نه‌وانام ، زانام ، نه‌زانام ، مه‌وره‌شا ، هاڕییا ، دارۆ ، سۆچیان ، هۆرمه‌گێرۆ ، مه‌وارۆ ، مه‌ژنه‌وۆ ، مه‌تاوۆ  و ....

حه‌ر پاسنه‌ كه‌ دیارا فره‌و ئی كه‌رده‌وا كه‌ چیگه‌نه‌ ئاماینێ ، حه‌ر ئانێنێ كه‌ ئیسه‌یچ دلێ زوانی ده‌مواچوو خه‌ڵكیه‌نه‌ هه‌نێ و حه‌ر پا فۆرم و شێوه‌ هه‌رمانه‌شا پنه‌ كه‌رانێ :

شییام هۆرم گرت ، دییام پێشدا                               

چمان چه‌مم دان وه‌ سه‌ری نێشدا ( ل 36 )

گرتت مه‌زهه‌ب شێخی سه‌نعانی                                 

ئیمان مه‌وره‌شی ، زوننا مه‌سانی ( ل 292 )

شۆكرانه‌ی وه‌سڵت ، وانام ،‌نه‌وانام                     

تۆم به‌ دۆستی وێم ،‌ زانام ، نه‌زانام  ( ل 390 )

مه‌ژنه‌وۆ به‌ سۆز ،‌مه‌گره‌وا به‌ زار                      

به‌ وێنه‌ی عاشق ده‌روون پڕ جه‌ خار ( ل 442 ) 

ئی تایبه‌تمه‌ندیه‌ به‌ جۆرێو بیه‌ن كه‌ هه‌رمانكه‌رده‌یش چنی كه‌رده‌وه‌ و فێعلی پاو ئه‌و شاعێره‌كا فره‌ته‌رین فڕكانسوو به‌كاربه‌ردَه‌و فێعلیش بیه‌ن :

زۆڵفان لوول وه‌رده‌ن ، وسته‌ن به‌ وه‌ردا          

من كه‌ردَه‌ن به‌ قه‌یس ، مده‌و به‌ سه‌ردا ( ل 463 )                                   

 

دماواچ :

جه‌ ئی شێعراچه‌نه‌ مه‌وله‌وی به‌ شۆنه‌لواو بێسارانی شێعرێش واتێنێ :

گۆشه‌ی ساماڵ ،‌هۆر دا دیاوه‌                        

چوون مانگ نه‌ گۆشه‌ی هه‌وره‌ سیاوه‌ ( ل 369 )

یامكه‌تی ئی شێعرێ كه‌ چێره‌نه‌ مه‌ی و به‌ نامۆ بێسارانیچ ئیشاره‌ش كه‌ردَه‌ن :

های ڕه‌حمه‌ت ئه‌و قه‌بر ،‌سه‌ودایی كامڵ                           

سه‌رمه‌شق مه‌ینه‌ت ، بێساران مه‌نزڵ

 " یانه‌ وێرانی هه‌ر وه‌ من ئامان                                   

مه‌تاوۆ گرته‌ی كه‌سێوته‌ر دامان ( 522 )

دماواچوو به‌شوو فۆلكلۆری :

ئیسه‌ من گیانم ئه‌و تایێ وه‌ش بۆن                        

ئه‌و گیانه‌ نه‌ جای تایێ زۆڵفی تۆن ( ل 114 )

تایێو زۆڵف چێشا چنه‌ت بوازوو                       

په‌ڕده‌ی دڵ دڕیان ، پنه‌ش ورازوو ( فوولكلۆر )

واسڵ بۆ به‌ وه‌سڵ ،‌ جه‌مینی لاڵت                             

بۆ بنیۆ وه‌ بۆی ،‌زۆڵفی زۆخاڵت ( ل 117 ) 

شه‌وان مه‌وسوونه‌ به‌ تارسه‌ته‌وه‌                             

بۆ بنیه‌و وه‌ بۆی هه‌ناسه‌ته‌وه‌ (فوولكلۆر ) 

مه‌ر ئه‌وسا داخت به‌ر كه‌روون نه‌ دڵ                  

كۆ بۆ وه‌ سه‌رم ، كۆگای سه‌نگ و گڵ ( ل 203 )

مه‌ر ئه‌وسا مه‌یلت فه‌رامووش كه‌روو                     

سپیدی كه‌فه‌ن باڵاپۆش كه‌روو (  فوولكلۆر )

كه‌سێ بگێره‌ تۆ به‌ یاری وێت                                

ئه‌و جه‌ تۆ فیشته‌ر بسۆچۆ په‌رێت ( ل 321 )

په‌ی كه‌سێ مره‌ ، په‌ی تۆ مه‌ردَه‌ بۆ                     

ئادَیچ پێسنه‌ تۆ ئیمان هه‌ردَه‌ بۆ (  فوولكلۆر  )

یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ كه‌ چنی یاریش قسێ كه‌رۆنه‌ و داواو تایێ جه‌ زۆڵفوو یاری كه‌رۆنه‌ تا بنیۆش سه‌روو زامی و ده‌رد و برینش سارێش كه‌رۆنه‌ :

... بماڵوون نه‌ چه‌م ، ساكن بۆ جه‌ ده‌رد               

دڵ بی به‌ زۆخاڵ ، با نه‌بۆ به‌ گه‌رد ( ل 360 )

تایێ زۆڵف چێشا چنه‌ت بوازوو                      

په‌ڕده‌ی دڵ دڕیان ، پنه‌ش ورازوو (  فوولكلۆر )

تا تێر ته‌ماشای باڵات بكه‌روون                                

نه‌وا داخانت وه‌ قیامه‌ت به‌روون ( ل 396 )

بۆرێ وا بانه‌ ته‌ماشه‌ت كه‌روو                                 

نه‌كا داخه‌كات قیامه‌ت به‌روو (فوولكلۆر )

دماواچوو تایبه‌تیێ شێعری بێسارانی

شێوه‌ی به‌ڕه‌زا ها به‌و زۆڵفه‌وه‌                           

به‌و زنجیره‌ی زۆڵف ده‌ستی تۆڵفه‌وه‌ ( ل 65 ) 

شێوه‌ی وه‌نه‌وشه‌ ها به‌و خاڵه‌وه‌                      

به‌و گۆنای گۆڵڕه‌نگ ، بوومی لاڵه‌وه‌ ( ل 449 )

 

سه‌رچه‌مێ :

1 ) كوورش ئه‌مینی ، مه‌وله‌وی و ساقی و نه‌یچی جه‌ ڕاوه‌ ، وه‌ڵا نه‌كریانه‌وه‌

2 ) محمدپور ، عادل ، سرود خزان ، چاپ اول 1381 ، انتشارات زریبار

3 ) د . خه‌زنه‌دار ، مارف ، مێژووی ئه‌ده‌بی كوردی ، هه‌ولێر 2002 ، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس

4 ) استحاله طبیعت در هنر ، آناندا كوماراسوامی ، ترجمه صالح طباطبایی ، چاپ اول ، پاییز 1384 ، انتشارات فرهنگستان هنر ، ص 19

دیوانی مه‌وله‌وی ،‌كۆكردنه‌وه‌ ،‌لێكۆڵینه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ و له‌ سه‌ر نووسینی مه‌لا عبدالكریمی مدرس ، بڵاوكه‌ره‌وه‌ی كوردستان ، زمستان 1378   

دیوانی بیسارانی ، لێكۆڵینه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ حه‌كیم مه‌لا چاڵح ،‌ویراستار حسین سبحانی ،‌ناشر : ویراستار ،‌ چاپی یه‌كه‌م 1375ی هه‌تاوی ،‌گۆران ، سنه‌                                                                         

 

كوورش ئه‌مینی 



نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیستم مهر 1389 توسط كوورش ئه‌ميني
HATAV