ئاوه ز
 

«ونیز» نودشه را دریابیم

کورش امینی­نودشه

این جستار در شماره 261 تاریخ 25 اسفند 93 هفته نامه سوران چاپ شده است

امروزه در دنیای پر پیچ و تاب مدرنیته، هیاهو و شلوغی از حد برون شهر، تمسخر پست مدرن و عصر انفجار زمان و مکان، بحث حفاظت از منابع طبیعی و میراث­ فرهنگی اقوام و به دنبال آن ملل، کانالی جدید و راهگذاری نو از برای نواندیشان و معماران دنیای نوین می­باشد. ما هم بر این باور بوده و باور داریم، در آغاز هزاره سوم که جهانی شدن و دهکدۀ مک لوهان سرلوحۀ خیلی از اعمال و برنامه­هاست؛ یکی از وجوه تمایز ملت‌ها از یکدیگر هویت فرهنگی آنهاست که ریشه در میراث فرهنگی اشان دارد. در ماده 1 اساسنامه مصوب 1367 سازمان میراث فرهنگی کشور، میراث فرهنگی این چنین تعریف شده است :«میراث فرهنگی شامل آثار باقی‌مانده از گذشتگان است که نشانگر حرکت انسان در طول تاریخ می‌باشد و با شناسایی آن زمینه شناخت هویت و خط حرکت فرهنگی او میسر می‌گردد و از این طریق زمینه‌های عبرت برای انسان فراهم می‌آید».

  حفاظت از میراث فرهنگی، تاریخی و طبیعی در چنین عصری که موسم طلایی ژست­های زیست محیطی جهت برخی­ها و دغدغۀ راستین عده­ای دیگر است، یک ضرورت به تمام معنا و راهی جهت دستیابی به توسعۀ پایدار و سازمان یافته می­باشد. انجام چنین امری راهبردی مفید فایده در جهت کسب منافع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بسیار زیادی است که به عنوان عواملی مؤثر در توسعه پایدار شناخته می­شوند. چیزی که اگر برآورد گردد، می‏تواند تا حد زیادی از وارد آمدن آسیب به محیط زیست و جاذبه‏های فرهنگی طبیعی موجود در آن جلوگیری کند. در تعریف فرهنگ لغت هم، «ميراث» به معني آن چيزي است كه از گذشته به آينده به ارث رسيده است. در خصوص میراث فرهنگی، بایستی به عنوان ماتركي نگریسته شود كه از نياكان دريافت كرده و لازم است به نسل­هاي آينده انتقال دهيم. این میراث نبوغ خلاقه مردمي است كه در گذشته­های خیلی دوری زندگی كرده و طی اعصار و قرون زیاد و با تحمل مشقات بسیار چنین میراث گرانبهایی را ساخته و پرداخته کرده است. اين گونه ميراث، درباره سنت­ها، آداب و رسوم، هنر و طرز انتقال آن به آیندگان، صنایع دستی، منابع طبیعی و ... سخن گفته و به دو دستۀ: «ميراث مادي» و «ميراث معنوي» تقسیم می­شود. بطور مثال میراث مادی در نودشه شامل مسجد قووله، خانه امین بگ، غار کفتار (مةرو کةمتاری)، دهانه تنور آسیاب سان و ، در سیروانسک چندین تنورۀ دیگر از این دست، کلبۀ سنگی (کۀیله تۀوۀنینه) و ... و میراث معنوی شامل زبان هورامی، دانش بومی باغداری و معماری، آهنگ و گورانی اصیل هورامی (سیاوچةمانه)، فنون ساخت کلاش اصیل نودشه، چوخه و رانک، فولکلور ویژۀ هورامان و ... از جمله مصاديق ميراث طبيعي نيز مي­توان به موارد زیر اشاره کرد: مناظر زيباي طبيعي؛ شكل گيري هاي زمين شناسي و جغرافيايي کوهستان دربند و ... كه ارزش علمي و يا زيبايي شناسي دارند، درخت چنار تنومند و کهنسال لا حةوزی (سووره چنار) که متأسفانه دستان جهل تیشه بر ریشه اش زد و...  اشاره گردد.

میراث فرهنگی و طبیعی هر دیاری بیان‏کننده گذشتۀ تاریخی، مدنیت، فرهنگ و جاذبه‏های طبیعی هر کشوری است که شکل‏گیری و تداوم آنها در طی سالیان متمادی و بوسیلۀ صدها نسل نیاکانی صورت گرفته است که در آن سرزمین مأوا گزیده و در شادی و شیونش یار و رفیقش بوده­اند. عوامل مؤثر در شکل گیری این آثار به دو دستۀ عوامل طبیعی و عوامل انسانی تقسیم می­شوند که در طول زمان و جغرافیای ویژۀ خود عملکردهای متفاوتی داشته‏ و آنچه که ما امروزه شاهد آن هستیم و تحت عنوان میراث طبیعی و فرهنگی از آن نام می‏بریم؛ تحت تأثیر عوامل یاد شده بوده است. 


ادامه مطلب

نوشته شده در تاريخ شنبه هشتم فروردین ۱۳۹۴ توسط كوورش ئه‌ميني
ئازیزاو هةورامانی

سالوو 1394ی کوچی روجیای مبارةک بو به گردیتا

کوورش ئةمینی

m5el_l8i4_bxawan.jpg



نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و ششم اسفند ۱۳۹۳ توسط كوورش ئه‌ميني

 

پذیرش مقالۀ «بنجه بنه‌ڕه‌تیه‌کێ زوانی هه‌ورامی دلێ زوانی فارسی و کۆردی دلێڕاسینیه‌نه» به زبان هورامی به قلم اینجانب (کورش امینی)، با کد 612 در اولین همایش میراث مشترک ایران و عراق در تهران و قم.

 

مشاهدۀ اعلام نتیجه داوری مقالات همایش در لینک ذیل:

http://www.iraniraqheritage.com/info/info.asp?id=30

 

زمان برگزاری 14 تا 16 اسفند 1393ش، 5 - 7مارس 2015، 14- 16 جمادی الاولی 1436ق

در قم و تهران

آدرس سایت همایش

http://www.iraniraqheritage.com/info/contact.asp

 



نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و چهارم اسفند ۱۳۹۳ توسط كوورش ئه‌ميني

 آگاهی فلسفی ما و حكايت زبان هورامي

کورش امینی نودشه

((این جستار در هفته نامه سوران، 11 اسفند ماه به شماره 259 منتشر شده است))

فهم و احاطه درست به موقعیت و تمییز مناسب زمان و مکان شاید تعریفی ساده از آگاهی باشد. وقوف به اطراف و تسلط به جزئیات اشیاء و مفاهیم یا پی بردن به کنه حوادث روی دیگر تعریف آگاهی است. صد البته مفاهیمی به سان معرفت و شناخت که گوشه هایی از آگاهی و بخشی مکشوف و عیان از آنند، جهت کمک به درک و دریافت آگاهی بخشي از پروسه اند. رسیدن به آگاهی و پذیرش آن، آنسان که هست؛ پروسه ای طولانی و نیازمند فراهم آمدن اسباب کار و ملزومات راه است. درصورت رسیدن به آن، مسلح شدن، استفاده هر روزه و ارتقای آن؛ سبب تامین آسایش روح و مامن جان می گردد و در صورت دوری از آن، سلب امنیت و مایه عذاب جان است. عدم آگاهی و درک اصولی از پیرامون و اطراف خویش، به صورت ریشه دار و مزمن در عمق طبقات جامعه نفوذ کرده است. همین رسوخ و نهادینه شدن ناآگاهی باعث بیگانگی نسل امروزین شده و حتی در برخی از موارد نبود قضاوتی معیار و استاندارد هر لحظه و بیش از پیش جامعه را به گرداب نابودی و مرگ تدریجی فرو برده و از این طریق تأثیر مخرب خویش را بر تک تک اعضای اجتماع کارگر می‌کند.


ادامه مطلب

نوشته شده در تاريخ پنجشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۳ توسط كوورش ئه‌ميني

بەیاننامەو جەمێ جە وانیارا و مامۆسایاو فێرگاو زوانی هۆرامی زانشتگاو پەیام نوورو مەریوانی بە بۆنەو ڕۆ جەهانی زوانی ئەذایی

ئێمە جەمێ جە وانیاراو و مامۆسایاو فێرگاو زوانی هۆرامی جە شاروو مەریوانی 2 وو سیاوکامی ڕۆ جەهانی زوانی ئەذایی بە گردوو ئینسانە ئازادی واز و خەڵکە بن دەس و مللەتە ستەم دیەکاو جەهانی مەبارەک بایی ماچمێ، و پەی جارێتەری ویژدانی زینەو بەشەریەتی بە دەنگە ستەم دیەکاما مارمێنە لەرزێ و هایا کەرمێ، و تین و ڕۆح و ئینسان دۆسی و فەرهەنگ دۆسی زینە کەرمێ.
خەڵکی ئینسان دۆس و فەرهەنگ دۆس و هۆرامانی، پا جۆرە کە ئاگادارندێ و گردما هایێنمێ، ئاژەو زوان و فەرهەنگ و هۆرامی چنها ساڵێن ڕۆ بە ڕۆ ڕووبە گەشەوە بیەی ملۆ، و ئینەیچ وەشی و شادمانیش وسەنەنە دلێ کۆماو هۆرامانی و زاڕۆڵەو جوان و پیری هۆرامیش شادمان کەردەن، و مەشە و ڕۆحێوی قارەمان ئاساو مدرامان شیەش دان بە تاکی هۆرامی، و خەڵکەکەما هێزوو ڕۆحێ بێ ئەوپەڕینش گێرتەنەرە. هەر چا ئەوەڵاوە کە ڕۆشن ویر و گەشاوەزە بە شەهامەتەکا هۆرامانی دەسشا کەرد بە نووسیەی و وانای بە زوانی هۆرامی و هەر چا ئەوەڵاوە کە ئینسانە لێرسەختەکاو هۆرامانی دەسشا کەرد بە هەرمان کەردەی و ئاگاوە کەردەی خەڵکوو هۆرامانی، ئەوەڵین تۆموو ئاوەزمەندی و ژیرلانگەرایی و ڕۆشن ویری دلێ هۆرامانینە شەتڵە نریارەو و خەڵکەکەما دلێ دووکەڵوو سخڵەت و تاریک پرسینە ڕۆزگارش بی. و بە مدرامان و نویسەر و قەلەم بە دەسە هۆرامی نویسەکاو مەحاڵەکەیما ڕۆچنێوی تازە جە ئاوەزی نوێ تیشکێش وسێەنە یانەو بەرەو مەحاڵوو هۆرامانی و پسەو پلۆزگردۆ ئازادی و ئازایەتی ڕۆشناییش وسەنە مەحاڵوو هۆرامانی. ئارۆ ئێمە پسەو جوانا هۆرامانی خاستەر ئانەنە کە پەی جارێ تەری سازمانی فەرهەنگی وێما بازسازی کەرمدێ و بلمێوە ئۆ وێمارەو و تەنگوو چەلەمەکاو کۆمەڵگاکەو وێچما وینمێ و خزمەت کەرمدێ بە خەڵکەکەیما. ئازایەتی و شەهامەت ئانەنە کە ئینسان ئێش و زەخمەتەکاو جامعەکەو وێش نیشان دۆ و پاسمانشا پەی بێزۆوەو و ڕاچارەی ئینسان دۆسانە بێزۆو پەی نەجات داو فەرهەنگ و تەمەدونی هەزاران ساڵەیش. ئی ئەندێشە کە ئی چن ساڵە بە نامێ هۆرامان گەرایی وەش بیەن، وێش پەیامێ گەورەی ڕۆشن ویرین پەی جامعەو هۆرامانی و پەیامێنە پەی نەجات داو زوانی هۆرامی. زوانێ کە چێروو سیاسەتە قڕالاو کووجیە تەسکانە خەریک بێ نەفەسەکاو ئاخریش هۆرکێشێ بەڵام ئەندێشەی هۆرامان گەرایی کە بە نەخشەو ئایندەوینەکاو هۆرامانی چەمەش گێرت، زوان و فەرهەنگی هۆرامیش پەی هەتا هەتاین جە فۆتیای نەجات دا. هۆرامان گەرایی نە شۆنکەوتەو مەژگی دماکەوتەی ڕەگەز پرسیا و نە ئیدەئالیسما و نە چێرچەپۆکەو ئەمپریالسیم و ئینسان کوشین. بەڵکوو ڕۆجیارێوا پەی نۆع دۆسی و ئینسان دۆسی و ئێحترام بە جیاوازیەکاو ئینسانەکان و ڕەحمەتێوی ڕۆزگاری بەخش پەی وێژناساو ئینسانی، و جە وەڵوو گردینە شادی بەخش و دڵوو هۆرامیەکان، ئەپی جۆرە ئێمە پسەو وانیارا و مامۆسایاو فێرگەو زوانی هۆرامی پەی جارێ تەری داواکارێنمێ جە خەڵکوو هۆرامانی، بە تایبەت جوانە ویرمەندەکاو هۆرامانی بە ئەندێشێ پاک و بێ گەردۆ، قەڵەم بە دەس بە زوانی ئەذاییشا بنووساو و تا نیشان دەیمێ کە هەڵای تۆموو تەمەدونی و مەدەنیەتی دلێ مەحاڵەکەیمانە سەمەرەش هەن و زینەن.

وانیاراو و مامۆسایاو فێرگەو زوانی هۆرامی زانشتگاو پەیام نوروو مەریوانی
ڕێکەوت2و سیاوکام 1393 کۆچی ڕۆجیاری
شاروو مەریوان


ئینەیچ لینک و یۆ جە مەقالەکا:

http://s4.picofile.com/…/%D8%B1%D8%A4_%D8%AC%DB%80%D9%87%D8…

 



نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ششم اسفند ۱۳۹۳ توسط كوورش ئه‌ميني

بە بۆنەو ڕۆ گەردوونی زوانی ئەدایی

موختار کەریمی

-         زوان  نە تەنیا  ئامرازوو پێوەندی بەینوو مرۆڤەکان، بەڵکوو چانەیە  گرنگتەر ئەرمانەروو فەرهەنگوو خەڵکانێوەن کە قسێش پەنە کەرا. زوان  بەشێوە گرنگ  جە وێبیەی(هویت) مرۆڤین و دنیاو  ئادی نیشانە مدۆ و شیش کەرۆوە.

 

-         یۆ چی زوانە کوردیا کە کەوتەن وەرو سیاسەتوو زوانکوشی داگیرکەراو وەڵاتەکەیما، زوانی هەورامین، کە نە تەنیا کۆنتەرین زوانی نووسیا و وچیای کوردین، بەڵکوو یۆ جە کۆنتەرین زوانە ئێرانیەکایچەن.ئی زوانە کۆنەو کوردا بە گردوو بایەخی ویەردەیی(مێژویی) و ئەدەبی هەزاران ساڵەێشەو  کەوتەن وەروو زەبرو و ئەستەمی دوەلایەنەی زوانی.

 

-         یونسکۆ(UNESCO) هۆکاروو ئی زوانفۆتیایە گێڵنۆوە پەی گەمەی  سیاسی و سیاسەتی چەوتی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی وەراوەروو زوانە بێ دەسەڵاتەکا و نادادپەروەری زوانی دەسەڵاتدارە زاڵ و ملهۆڕەکا.

 

بە پاو ڕاپۆرتوو یونسکۆی(UNESCO) جە 6000 زوانێ کە تا ئارۆ مەنێنێ و کەم تا فرە پەنەشا منویسیۆ و قسێشا پەنە کریا، نیمەشا کەوتێنێ وەروو هەڕەشێ فوتیای. دوێ حەفتێ جارێو زوانێو فوتیۆ و دلێنە مشۆ. نامێ 2474 زوانا ئینا دلێ ئەتلەسوو(نەخشە) زواناو یونسکۆینە کە هەڕەشێ نەمەنەیشا ئینا سەرەو. هەرپاسە نامێ 230 زوانا دلێ ئی ئەتلەسینە هەنە کە جە ساڵەو 1950 یەو تا ئیسە بە تەمامی فوتیاینێ. 200 زوانێ جە یەرێ(3) نەوێ ویەردێنە دلێنە شیەنێ. هەڕەشێ فوتیای سەرو 1700 زوانا فرە جدین. زیاتەر جە 600 زوانێ کەوتێنێ پەراوێزەو و هیچ هەرمانێوەشا پەنە نمەکەریۆ. زیاتەر جە نیمەو ئی 6000 زوانەیە، زوانوو ئا کەمینانە کە کەمتەر جە 10000 قسەپەنەکەرێشا هەنێ. یونسکۆ(UNESCO) هۆکاروو ئی زوانفۆتیایە گێڵنۆوە پەی گەمەی سیاسی و سیاسەتی چەوتی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی وەراوەروو زوانە بێ دەسەڵاتەکا و نادادپەروەری زوانی دەسەڵاتدارە زاڵ و ملهۆڕەکا.

دەورانوو فرەتەرین ژمارەو  زوانا جە ئاستوو جەهانینە گێڵۆوە پەی سەدەو 15 زایینی وەڵێ دەسپەنەکەردەو  دەورانوو کۆلۆنیالیسمی گەردوونی زلهێزەکا جە ئافریقا و ئاسیا و ئامریکای لاتین و ئامریکای باشوو و ئۆستەرالیاینە. بە باڵادەسی کۆلۆنیالیستەکا سەپنای زوانەکاشا جە ناوچە چێردەسەکاشانە دەسش پەنە کەرد و زوانە یانەویەکا(محلی) وزیای پەراوێزەو. ئی سیاسەتە کۆلۆنیالیستیە جە لاو داگیرکەراو کوردستانیچەو پەێڕەو کریا و زوانە کوردیەکا جە گردوو بەشەکاو کوردستانیەنە کەوتێ وەروو سیاسەتوو زوانکوشی(Linguicide) کۆلۆنیالیستە ناوچەیەکا.

یۆ چی زوانە کوردیا کە کەوت وەرو سیاسەتوو زوانکوشی داگیرکەراو وەڵاتەکەیما، زوانی هەورامین، کە نە تەنیا کۆنتەرین زوانی نووسیا و وچیای کوردین، بەڵکوو یۆ جە کۆنتەرین زوانە ئێرانیەکایچەن. کۆنتەرین بەڵگەی نووسیا قەواڵەکاو هەورامانیەنێ کە زیاتەر جە 2100 ساڵێ چیوەڵتەر نوسیاێنێ و ئیسە ئینای جە یۆ جەموزەخانەکاو شاروو لەندەنی.  پەڕاو(کتێب)و پیرۆزو ئایینوو یارسان و کاکەیەکا، کە کۆنتەرین ئایینوو کوردان، بە هەورامی نوسیان. بە پەیلواو فرە کەسێ شارەزاێ و باوەڕمەندێ  ئەوێستا بە زوانی کۆنی هەورامی نووسیان.  هێڕشوو عەرەبەکا پەی کوردستانی و ئێرانی و ئاکامی وناوی ئی هێڕشیە بە هەورامی تۆمار کریان:

هۆرمزگان ڕمان، ئاتران کوژان       

وێشان شاردەوە گەورەی گەورەکان

زورکاری ئارەب کردنە خاپوور        

گونا و پاڵەی  هەتا شارەزوور

شەن و کەنیکا وە دیل بشینا         

مەرد ئازا تلیا  وەڕووی هونیا

ڕەوشی زەدەشت مانۆوە بێ کەس   

بەزیکا  نیکا  هورمز و هیچ کەس


ادامه مطلب

نوشته شده در تاريخ شنبه دوم اسفند ۱۳۹۳ توسط كوورش ئه‌ميني
HATAV