ژیوای دلێ زوانی هۆرامینه و مهردهی دلێ زوانی هۆرامینه
ژیوای و ئهندیشهو زینهیاد محهممهد مستهفازادهی
پسهو ئهوهڵین شههیداو ئیمانێوی هێشتا فام پهنه نهرکریا هیچکهس سهریش نمکهرۆوه!
مهرگوو یو جه سهرباقا و بنهڕهتمجاو رهوتوو ئهوهژیوای زوان و فهرههنگی هۆرامی محهممهدی مستهفازاده کوتایی دهورانێوی و ههرپاسه بنهرا و ئهوهڵوو دهورانیه تازهی جه تاریخو ئاروینو زوان و فهرههنگو هۆرامانین.
ئا کهسانه دلێ ژیوایشانه و نزیکوه چهنی مستهفازادهی بنویس، پهیجوریکار و پهیام ئاوهروو گهورهو هۆرامانی هورز و نیشتشا بیهن و ئاخرین حهفتهکا و ساتهکاو ژیوایشا دیه بێ و چهمشا پهنه کوته بێ زانێنێ و مهزانانه ژیوای دلێ زوانی هۆرامینه و ههرمانه پهی زوانی هۆرامی بیێبێ به بهشیه جه بیهیش و ژیوایش. جه واقێعهنه مهتاومێ بواچمێ ئا کوچ کهرده خهم، خهفهت و وهشهوێسی هۆرامانی و زوانی هۆرامی دێق پهنه کهرد و دلێ زوانی هۆرامینه و پهی زوانی هۆرامی گیانوو وێش جه دهس دا. خهم و خهفهت جه دهسو نهیارا و ئهغیاراوه و جه وێ بێگانه بیهی هۆرامیه داعیهدارهکاوه. وهشهویسی پهی ئانهیه ئاد زوانو هۆرامیی به زوانو ژیوای زانێ و پا زوانیه ئێحساسو بیهی کهرێ بهڵام تاریخ خیانهتش کهرده بێ به زوان و فهرههنگهکهیش و ئاژهو روزگاری ئا ههقوو بیهیشه جه ئادی و هامزوانهکاش درێغ کهرده بێ.
ئا کهسانه ئاخرین ساتهکاو ئادیشا دیه بێ زانێنێ و مهزانانه مستهفازاده پهی ئهنجام یاونای ئا یاوگه و ئارمانهنه که بێنێش بێ بهزهیانه و ئاشقانه وێش وێران کهرد یوره و پسهو شهمع و قوقنوسی سوچیا و لوانه دلێ خاتره، ئهفسانه و تاریخ و ژیواروو مهحاڵو هۆرامانی.
ئا کهسانه گهرهکشانه بزانانه یاوگه و ئاواتهو مستهفازادهی چێش بێ؟ جه جوابشانه مهکریو بواچیو ئاواتهش ئانه بێ ئێنسانی هۆرامی وێ بێگانه نهبو، تهحقیر نهکریو. ئاواتهش بێ هۆرامان پسهو زوان، فهرههنگ و تاریخیه قهدیمساڵی سهروو بنجهو وێشوه سهوزوه بۆ. وێپای و سهربهوێ بیهو کێبیهی یا هۆوییهتوو فهرههنگی هۆرامانی جه ئهوهڵای ئهوهڵوه پهی خودوو هۆرامی زوانهکا دهرونی بۆوه و دماتهر یوتهران و ناهۆرامیهکا بیاوا پا قهناعهته هۆرامان کێبیهیه فهرههنگی و زوانی جیاوازش ههن و ئینسانی هۆرامی زوان جه بنهراو قهرنهو بیسو یهکیهنه ههقوو وێشهن تهلاش بکهرو پهی ئانهیه ئی زوان و فهرههنگشه روه به سهر بهرۆ و کهروش نمونه و تاجهو سهرهو مهحاڵهکهیش و سهرانسهرو دنیای.
محهممهد مستهفازاده کێ بێ؟
جه ویهرو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه ئارمان و یاوگهش چێش بێ؟
پهی یاوای به ئاواتهکاش چکۆوه دهسش پهنه کهرد؟
چهنی دهسش پهنه کهرد؟
چێشش کهرد؟
تا کوگه یاوا؟
نهتیجه و سهمهروو ههرمانهکاش چێش بێ؟
قسێوه چهنی وانهری
یۆوهم:
فره یاگێنه کهلیمێ ناسیوناڵیسمی کوردی، ناسیوناڵیزمی سوارنیم بهکار بهردهن. ههرپاسه وهڵتهر واتهنم، بهیانم کهردهن و چیگهیچهنه واوهیش مهکهروهوه مهنزور جه کوردی یانی سورانی و جه کهلیمێ سورانیچ ئا را و کرداره یاوگهمهن که ئهمیر حهسهنپوور به "شۆوینیسمی سورانی" ئهژناسهش کهردهن.
دووهم:
تهفهکوری فاشیستی و شۆوینیستی جه مهحاڵو کوردهسانینه پاسه یاگێ و وهرهش گێرتێنه که ئهگهر هورامی زوانێو بهینه پهی هۆرامانی و زوانی هۆرامی ههرمانه بکهرونه گورج تومهتبارش مهکهرا که گهرهکتهن وێت جه کورد و کوردهسانی جیاوه کهری. ئیتر کهسیه نیهن پهرسو ئهرێ یاوگهتا جه کورد بیهی چێشهن؟ کورد بیهی چهنی ئهژناسه مهکهردێ؟ به فهرز ئهگهر هۆرامی گهرهکش بو وێش بونه و وێش جیاوهکهرو چ ئیرادیهش ههن؟ مهکهر شمه وێتا جه یوتهرانی و دهوروبهرهکهیتا به جیا نمهزاندێ و وێتا جیاوه نهکهردهن؟ پهچێ ئا ههقهیه تهنیا پهی وێتا به دروس مهزاندێ و پهی یوتهرانی به نادروس؟ ئهگهر زوان و فهرههنگو هۆرامانی به بهشیه جه وێتا مهزاندێ پهیچێشی نمازدێ گهشه بکهرو و یاردیش نمهدهیدی چونکهتێ بهرزوه بیهی، روشد و تروقی ئی زوان و فهرههنگیه بهرزوه بیهی و سهرکهوتهی شمهن؟! ئهگهریچ زوان و فهرههنگو هۆرامانی به بێگانه مهزاندێ به پاو کام پیمانێ و میزانی ئینسانی، ئهخلاقی و هقوق بهشهری مهیدی و جه قهرنو بیسو یهکیهنه پهی یوتهرانی را و چاره مهنیهیدێره و وێتا کهردهن به ئهربابو هۆرامانی و ئێنسانی هۆرامیتا کهردهن به نوکهر و قوربانی وێتا؟!
ئهگهر کورد بیهی ئانهنه گردو ئا کهسانه ههنێ مهحاڵو کوردهسانیهنه مهشیو به یهک زوان قسێ کهرا(سورانی) و شونهو راو و مهراموو ناسیوناڵیسمی سورانیوه با، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه ئینسانی هۆرامی مهشیو جه زوان و فهرههنگهکهو وێش دهس بازۆوه و بلونه به زوانی فاشیستی یهکگرتو یا هامبهشی کوردی قسێ بکهرو و بنویسۆ، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه ئینسانی هۆرامی مهشیو ههمیشه نوکهرو و پیاده نێزامو ناسیوناڵیزمی سورانی بو، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه ئینسانی هۆرامی مهشیو ههمیشه نوکهرو دهسه وهرشکهسته فکریهکاو کوردهسانی بو، ئهگهر کورد بیهی ئانه بو که دهوڵهته ئازادیوازهکهو!!! کوردهکا ماچوش و هۆرامی به خهتهر مهزانا پهی ئاسایێشوو وهڵاتی، ئهگهر کورد بیهی ئانه بو ئیجازا نهدریۆ جه هۆرامانهنه به زوانی هۆرامی بوانیۆ و بنویسیۆ، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه ئیجازه نهدریو یهک کتێب یا مهجهلهی هۆرامی چاپ بونه، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه زوان و فهرههنگو هۆرامانی رادیو و تهلهفزیونش نهبو، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه به جیاتی وینهو دیکتاتوریه درێ وینهو دیکتاتوریهتهری کویهو دیوارره، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه مهشیو هۆرامی بیهو وێش نهفیه کهرو تا ئاوهخته دلێ کومهڵگاینه پسهو ئینسانی دهرهجه ئهوهڵی قهبوڵشا بو، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه ئیجازه نهدریو هۆرامان و ئینسانی هۆرامی پهی وێش حێزب و ئهنجومهنش بو، ئهگهر کورد بیهی ئانهنه که ناسیوناڵیسمی سورانی پهرچهمدار و بڕیه جه گرووهکا داعیهدارێشهنێ و ههزاران ئهگهرێتهری ههر کهس حهزوو وێشهن ئا جوره کوردایهتیه و کورد بیهیه قهبوڵ بکهرو و چا راسهنه تهلاشیچش وزو کار. ئی شانازیه موبارهکو ههر کهسی بو که لایهقشهن بهڵام به نهزهرهو من ههر هۆرامی زوانیه جه بنهراو قهرنهو بێسو یهکینه ئا چێوانه قهبووڵ کهرو نوکهری، حهماقهت، بهردگێ، بێگاری، بێ ئاوهزی، بێ شهرهفی، بێ ویژدانی و نائینسان بیهو وێش نیشانه مدونه و مهسهلهمنونه. وهختێو من به عێنوانوو زوان و فهرههنگیه جهبهین بلونه ئیتر هیچ چێویه چی دنیاینه یهک پهل و پوش ئیژایی و ئهرزشش نیهن جا گیرام ئاچێوه کورد بیهی بو، ئارمانهو کوردایهتی بو یام وهش کهردهو دهوڵهتی کوردی و یا ههر ئارمان و مهرامێوتهر. وهختیه زوان و فهرههنگی هۆرامی عهمهڵهن و پسهو ئهمری واقێعی کهوتهن چیروو فشاری و گیانکهنشت کهردهی، وهختیه ناسیوناڵیزمی سورانی سیستێماتیک و ئاگاهانه خهریکهن زوان و فهرههنگو هۆرامانی جهبهین مهبهرو و مهتاونوشوه ههرجوره هامکاری و یاردی دای ئهپا پروسهیه خیانهت، جهنایهت و حهماقهتهن. وهختیه ئا دهسهڵاته که نامێش کوردین و زاهێرهن هۆرامی به بنهرهتو وێش مهزانو بهڵام بهجیاتی ئانهیه زوان و فهرههنگهکهیش گهشه بدو پهنه ئاگاهانه یاوگهش فوتنای هۆرامانین و مهشیو به ئهوهڵایای و قوربان و سهدهقه کار کهرو پهی هۆرامانی چ فهرقیهش ههن چهنی حکومهتوو سهدام حوسهینی و بهعسیهکا؟!. ئهڵبهت یهک فهرقیهشا ههن و ئادیچ ئانهنه بهعسیهکا پا گرده دڕی، پیسی و خرابیوه که بێشا حاشا نهکهرێنی جه کورد بیهو کوردهکا و دهسیکهم ئیجازهو وهنهی و نویستهی به زوانی کوردی دێنی بهڵام دهوڵهتوو کورده ئازادیوازهکا ئا ههقهیچشانه درێغ کهردهن جه ئینسانی هۆرامی و زوان و فهرههنگو هۆرامانی. حهکایهتیه خوهدار و تراژدیکهن ئینسانی هۆرامی به شهرتێو کوردهن که هۆرامی نهبو و دهس کێشو جه زوان و فهرههنگهکهیش. هۆرامی و هۆرامانی بهینهو وێش کهرهو به نوکهروو ناسیوناڵیسمی سورانی ههرپاسه که تا ئیسه کهردهنش تا دهوڵهت و دهسهڵات وهش بکهرو و بهرویر و نهتیجهیچش ئانه بو که هیچ شونهمایه جه زوان و فهرههنگهکهیش نهمانۆوه. بهراسی ئینه چڵهپوپهو وێ بیگانهگی ئینسانین. ئینه دور کهوتهی جه کهرامهت و شهخسییهتی ئینسانین. ئینه زێدو ههر جوره ئهخلاقی دینی و ئاسمانین. ئینه بهردهگی مودێڕن و ئارویانهن.
یهروم:
وهڵێ ئانهینه بلوو دلێنه و پوختهو باسهکهی پهنهوازهن ئیشارهیه کوڵ بکهروو به خاڵیه فره موهێمێ. ئهقڵ، ژیری و مهنتێق حوکم مهکهرو ئینسانهکا پا جوره که بیێنێ بوینمێ و تهماشاشا کهرمێ. نمهبو و دروس نیهن هیچ چێویه و هیچکهسی بی جهههت و بێ یاگێ موقهدهس و دهس نهیاوا کهرمێنه. ئانه که زینهیاد مستهفازاده ئینسانیه شههامهتدار، نهتهرس، زانا، ئهنهیاوا و داراو فهردییهتی بێ هیچ شهکهش نیهنه چهنه بهڵام ههمزهمان جه ویرما نهشو ئادیچ ئینسان بێ. ئینسانیه که ئاژهیه تایبهتهنه و مهحاڵیه تایبهتهنه ژیوا بێ و گهوره بیه بێ. ئادیچ پسهو ههر کهسی زاڕۆ زهمان و مهکانوو وێش بێ به گردو خاسی و خراویاوه که یهک ئینسان ههنێش. نه زهمانه ئیجازهو ئانهیه مدهو ئینسانو ئاروی ئوستوورهیی ویر بکهرۆوه و نه زهرورهتیچش ههن شاخ و باڵی بێ یاگه بدریو به میراسوو ئینسانهکا. ههر کهس به ئهندازهو وێش چی دنیای یاگێش ههنه و دماتهر تاریخ حوکم مدو چێش ماندگارهن و یاگهپاو کێ باقین. به تایبهت جه ویهروو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه و ئهدهبیاتی هۆرامینه که ورکه و یاگه ههرمانو مستهفازادهی بێ. پسهو دهسپهنهکهری ئاد یو جه ئهوهڵین نویسهر، ئهرهنیهر و ئهندیشمهنداو زوان و فهرههنگو ئارینو هۆرامانین. یهرێ کتێبێش به یادگار مهنێنێوه که جه مقیاسوو زهمانهو وێشانه کارێ گهورێنێ بهڵام بێ ئیراد و بێ لاری نیێنێ و قهتعهن ئا بهرویرانه یاگێ نهقد و پهیجورینێ. ئا کهسانه چهنی مستهفازاده ئاشنایشا بیهن مهزانانه ئاد هیچ وهخت ئێدێعا نهکهرێ زوانشناسهن و یا کارهکاش بێ ئیرادێنێ. ئاد ویر و ئهندیشهی ئینسانی بهلاشوه موهێم بێ. فرهتهر وێش به دڵسوز و پاڵپشتو زوانی هۆرامی زانێنه. ئانه ئهرکوو دلسوزاو هۆرامانین به شێویه زانایانه، رادیکاڵ و رێخهیی ئا کارانه شیوه بکهرا و وزاشا وهرو پهیجوری و نهقدی و ویچنهشا کهرا. ئهڵبهت به وهرچهم گێرتهی ئانهی مستهفازاده ئهوهڵوو راینه بێ و تازه پاش نیا بێ دلێ چل ساڵهیی و ئهگهر مهجالوو ژیوای فرهتهریش بیایا دلێ رهوتوو دیالێکتیکی ئاژهو ژیوایشهنه فاروجمه ئێ ملوو ویر و ئهندیشهیشهره و به پاو ئانهیچه ههرمانهکاش سوچ، تام و رهنگی جیاواز گێرێنێ ئهو وێشا.
**********
[" پهی هاگاوه بیهی لازما واچیۆ: به پاو ئا چێوا دنیانه روهشا دهینه و دهور و بهرمانه وینیا ناسیوناڵیزم به ههر تهشک و رواڵهتێو دلێ ههر قهوم و مهحاڵیوهنه هورزۆ ئهساس و بنهڕهتش سهروو لابهردهی، نادیار کهردهی و نهدیهی یوتهریوه مهرزیۆره. پیویاتهرین ئارمانیچش یهک زوان و یهک مێللهتا. یاگۆ هیچ کوڵهکانیوی نیهنه دلێ فهزا و ئاو و خاکێوی چامنهیچهنه نمهتاومێ شونهو ئازادی، ئهندیشه و حقوقوو بهشهریهره گێلمێ بهڵکوو متاومێ شونهو دیکتاتوری، فاشیسم و شۆوینیزمیره گێڵمێ. ئایا فام و دهرکو ئی حهقیقهته تاڵ و ناشیرینهیه سهخت ودشوارا؟
...
پهی بڕێویچما که به وههم و خیاڵهوه تهماشهو دنیای کهرا ههڵای ئاشکرا نهبیهنوه و نمهزانا راو هۆرامانی دلێ ئهدهبیات، ئازادی، ئهندیشه و حقوقوو بهشهریهنه ویهرو نهک دلێ جوغرافیا، ناسیوناڵیزم و دهسهڵاتیهنه". ]
(سهرچهمه: کتێبو زوانو ژیوای، محهمهد مستهفازاده، وڵاوکهرهوه ئهوین ی. مهریوان. 1391 روجیاری. پهلوو 65.67.)
ادامه مطلب
